Herkomst van een schilderij achterhalen: welke bronnen gebruik je?

Wat is herkomstonderzoek?

Herkomstonderzoek, ook wel provenance, is het reconstrueren van de keten van eigenaren: wie had het werk wanneer in bezit, en hoe is het van de een bij de ander gekomen. Het beantwoordt dus een andere vraag dan een taxatie. Een taxatie zegt wat het waard is, de herkomst zegt of het verhaal klopt.

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed noemt dat onderzoek "een verantwoordelijkheid voor iedereen die deze objecten verwerft of al in beheer of bezit heeft". De handreiking die de dienst in maart 2024 publiceerde, 40 pagina's, is dan ook uitdrukkelijk niet alleen voor musea geschreven, maar ook voor verzamelaars en kunsthandelaren.

Begin bij de achterkant

De voorzijde vertelt je wie het maakte, de achterzijde waar het is geweest. Fotografeer scherp en met voldoende licht, en laat niets weg, ook niet wat onbelangrijk lijkt:

• Etiketten van galeries, musea, lijstenmakers en transportbedrijven, inclusief halve en afgescheurde resten;
• Veilingstickers met kavelnummers; die zijn vaak terug te vinden in oude catalogi;
• Stempels op doek, spieraam of papier;
• Nummers in krijt, potlood of inkt, soms van een inventaris of een verzekering;
• Teksten van vorige eigenaren: namen, plaatsen, jaartallen, opdrachten.

Haal het werk niet uit de lijst om beter te kunnen kijken als je niet weet wat je doet. Oude lijsten en de bevestiging daarvan zijn zelf onderdeel van de geschiedenis, en bij een kwetsbaar werk richt je snel schade aan.

Het werk zelf opzoeken

Met een naam en een onderwerp kun je gericht zoeken. Het zoekplatform RKD Research is vrij te doorzoeken en bevat drie databases die hier bruikbaar zijn:

Database	Wat je er vindt
RKDimages	Afzonderlijke werken, met afbeelding en vaak met eerdere eigenaren
RKDarchives	Archieven van kunstenaars, handelaren en instellingen
RKDexcerpts	Uittreksels, onder meer uit veilingcatalogi

Is het werk een prent of tekening met een stempel erop, zoek dat stempel dan op in Les Marques de collections van Frits Lugt, dat de Fondation Custodia online doorzoekbaar houdt. Een Lugt-nummer levert direct een eigenaar in de keten op. Hoe je een handtekening ontcijfert, staat in signatuur op een schilderij herkennen.

De oorlogscheck: 1933 tot 1945

Dit is het deel dat de meeste mensen overslaan en dat er juridisch het meest toe doet. Tussen 1933 en 1945 zijn enorme aantallen cultuurgoederen geroofd, geconfisqueerd of onder dwang verkocht. Een deel kwam na de oorlog terug in Nederland en belandde in de NK-collectie, het Nederlands Kunstbezit, dat nu bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in beheer is.

In het portaal Cultuurgoederen WOII kun je gratis en zonder account zoeken in drie bestanden tegelijk:

• de NK-collectie, de na de oorlog teruggekomen werken in rijksbeheer;
• museale verwervingen, aankopen en schenkingen van musea uit die periode;
• de SNK-aangifteformulieren van werken die nooit zijn teruggekomen, ingevuld door gedupeerden en nabestaanden.

Dat laatste bestand is het interessantst als je een werk koopt of erft: daar staan beschrijvingen van vermiste werken. Komt jouw werk overeen met een aangifte, dan is dat geen bewijs, maar wel een reden om verder te kijken voordat je verkoopt.

Wat als er iets mis is?

Naar Nederlands recht zijn restitutiezaken verjaard. Een oorspronkelijke eigenaar of erfgenaam kan teruggave dus niet afdwingen bij de rechter. Huidige bezitters kunnen wel vrijwillig teruggeven, en dat gebeurt meestal op advies van een onafhankelijke commissie: de Adviescommissie restitutieverzoeken cultuurgoederen en Tweede Wereldoorlog, kortweg de Restitutiecommissie.

Het Nederlandse beleid is volgens de Rijksdienst gericht op een "just and fair solution", conform de Washington Principles. Voor een verzoek moet eerst duidelijk zijn wie het werk nu in bezit heeft. Dat is niet altijd het museum waar het hangt: het kan een bruikleen zijn van het Rijk, een gemeente of een particulier. De bezitter zoek je op in hetzelfde portaal Cultuurgoederen WOII.

Verder zoeken in archieven

Kom je er met de portalen niet uit, dan houdt het kennisplatform van de Rijksdienst een bronnenlijst bij voor herkomstonderzoek. Daar staan de archieven die je nodig hebt als je verder wilt dan de digitale bestanden, bijvoorbeeld het Nationaal Archief, het NIOD en stadsarchieven. Reken op leeszaalwerk: de handreiking zegt er zelf bij dat herkomstonderzoek naast bronnen ook "een flinke dosis creativiteit" vraagt en dat geen enkel object hetzelfde is.

De grenzen van wat je kunt vinden

Wees eerlijk over de uitkomst, zeker als je gaat verkopen. Voor de meeste Nederlandse huiskamerschilderijen is de keten niet compleet te maken: er is nooit iets over vastgelegd. Twee dingen om goed uit elkaar te houden:

• Geen aanwijzingen gevonden betekent niet dat de herkomst in orde is. Het betekent dat je niets hebt gevonden.
• Een gat in de keten, bijvoorbeeld precies tussen 1933 en 1945, is op zichzelf geen beschuldiging, maar het is wel het gat waar een koper of veilinghuis naar zal vragen.

Noteer daarom wat je hebt gezocht en waar je niets vond. Dat is bij verkoop en bij vererving meer waard dan een stellige bewering die je niet kunt onderbouwen.