Litho of zeefdruk: wat is het verschil? En hoe zit het met ets en giclée?

Litho: vlakdruk met vet en water

Een litho, of steendruk, berust op het principe dat vet en water elkaar afstoten. De kunstenaar tekent met vettig materiaal op een steen of plaat. Na een behandeling nemen de lege delen water aan en stoten ze de olie-inkt af; alleen de tekening houdt inkt vast. Omdat drukkende en niet-drukkende delen in hetzelfde vlak liggen, heet het vlakdruk: er is geen reliëf in het papier. De techniek werd in 1798 uitgevonden door Alois Senefelder.

Zeefdruk: inkt door een gaas

Een zeefdruk is een sjabloontechniek. Een gaas van zijde of synthetisch weefsel is strak over een raam gespannen en op de plekken die niet mogen drukken dichtgemaakt. Met een rakel wordt de inkt door het open gaas op het papier geperst. Voor elke kleur is een apart raam nodig, dus een zeefdruk is opgebouwd uit losse kleurlagen. Kunstenaars gebruiken de techniek vooral sinds de jaren vijftig; de term serigrafie onderscheidt de kunstenaarsprent van commercieel drukwerk.

Zeefdruk herkennen: waar let je op?

Een zeefdruk herkennen doe je aan de inkt, niet aan het beeld. Omdat de inkt door een gaas op het papier wordt geperst en niet in het papier wordt gedrukt, ligt hij er bovenop. Vier dingen om op te letten, het liefst met een loep van 10x en met strijklicht:

• Dekkende, egale kleurvlakken. Elke kleur is één laag effen inkt, zonder verloop binnen dat vlak.
• Voelbaar reliëf. Houd de prent schuin tegen het licht: de inktlagen geven een minimaal hoogteverschil, vooral bij lichte kleuren op donker papier.
• Scherpe randen per kleur, soms met een haarfijne overlap of juist een wit randje waar twee kleuren net niet aansluiten.
• Geen rasterpunten. Zie je onder de loep een regelmatig patroon van gekleurde puntjes, dan kijk je naar offsetdruk of een inkjetprint, en dus naar een reproductie.

Het verschil met een ets is het makkelijkst: een ets heeft een plaatrand, de indruk van de metalen plaat in het papier. Die heeft een zeefdruk nooit. Kunstpunt Groningen maakte met Academie Minerva een korte video waarin een zeefdrukker dit voordoet.

Ets: diepdruk uit metaal

Bij een ets tekent de kunstenaar in een zuurbestendige laag op een metalen plaat, traditioneel koper en tegenwoordig vaak zink. Zuur bijt de lijnen in; die verdiepte lijnen houden bij het drukken de inkt vast. Bij het drukken wordt de inkt uit de groeven op het papier geperst, dus de voorstelling komt in spiegelbeeld op het papier. Bij een gravure worden de lijnen direct met een burijn in de plaat gesneden. Omdat de plaat onder hoge druk in het papier wordt geperst, zie je bij diepdruk vaak een plaatrand.

Giclée: een inkjetprint

Giclée is de naam voor een inkjetprint van hoge kwaliteit: een digitaal beeld in hoge resolutie, geprint met pigmentinkt op zuurvrij papier. De term werd in 1991 bedacht, naar het Franse gicler, spuiten. Lees meer in giclée: wat is het?

Is een prent een origineel?

Een litho, zeefdruk of ets die de kunstenaar zelf maakt of laat maken, in een beperkte, gesigneerde en genummerde oplage, is originele grafiek: er bestaat geen "origineel" waar de prent een kopie van is. Een offsetdruk is iets anders: een mechanische reproductie van een bestaand werk, vaak zonder inbreng van de kunstenaar. Onder een loep zie je bij offset meestal een regelmatig raster van puntjes, bij een handlitho een onregelmatige korrel.

Ook de Belastingdienst maakt dat onderscheid: litho's, etsen en houtsneden tellen alleen als kunstvoorwerp als ze met de hand zijn gemaakt, niet mechanisch of fotomechanisch. Voor zeefdrukken en giclées geldt een maximale oplage van 250, met de hand genummerd en gesigneerd. Zie btw op kunst, en voor de nummering wat AP en 15/100 betekenen.